ASC neste tempo de cambio

Este artigo escríbeo un profesional da xestión cultural que leva vinte anos traballando dende a perspectiva comunitaria e co obxectivo (e metodoloxía) da participación cidadá como ferramenta principal, ou o que é o mesmo, un animador sociocultural orgulloso do seu oficio e que teima en defendelo e valorizalo a pesar de obstáculos tan grandes como son os propios plantexamentos das titulacións oficiais na materia.

Nun tempo, no que é imparable a irrupción de profesionais doutras disciplinas moito máis adaptadxs ao novo paradigma de traballo que definiron nos últimos anos os cambios profundísimos da sociedade, a titulación de Educación Social da USC por exemplo, relega a asignatura ASC a asignatura optativa, mentres o ciclo superior de ASC retitúlase como tamén de “animación turística”.

Neste tempo, no que termos como participación cidadá, cambio social, comunidades, proceso, desenvolvemento, etc. voltan estar moi presentes nas axendas políticas e sociais, a ASC, que inclúe estes termos na súa propia definición, está ausente do debate.

“A animación sociocultural é o conxunto de prácticas sociais que teñen como finalidade estimular a iniciativa e a participación das comunidades no proceso do seu propio desenvolvemento e na dinámica global da vida sociopolítica nas que están integradas”

Unesco

“A animación sociocultural tenta a toma de conciencia participativa e creadora das comunidades no proceso da súa propia organización e loita”

Ministerio de Educación e Cultura

“A animación sociocultural considérase como unha acción tendente a crear o dinamismo social alí onde non existe, ou ben favorecer a acción cultural e comunitaria, orientando as súas actividades cara o cambio social.”

Antonio del Valle

Porén, a literatura actualizada e as prácticas sociais das que hoxe se fala nos foros especializados e nos centros dos que emanan as vangardas últimas, non falan de ASC e si de outras terminoloxías, que aínda sendo diferentes, traballan na mesma liña na que o noso oficio era protagonista hai uns anos.

Un exemplo claro podémolo ver no programa do congreso que o Ministerio de Educación e Cultura organizou en 2015 e que a partir dese ano chamouse “Encuentro cultura local y construcción de ciudadanía” e onde se daban cita as iniciativas máis destacadas desa tendencia cultura-participación que tanta forza ten hoxe. Vexamos os títulos das mesas:

_”Políticas culturales: Participar, colaborar, transformar”

_”De los eventos a los procesos, la mediación cultural”

_”Del consumo a la participación, de los públicos a a las comunidades culturales. La ecuación cultura-educación”

_”De la gestión pública a la corresponsabilidad, modelos de colaboración posibles”

_”Cultura inter-conectada, estrategias de inteligencia colectiva”

_”Construyendo comunidades”

_”Nuevas narrativas, nuevos procesos”

_”Innovación cultural, mediación cultural, cultura y transversalidad social”

Ningunha das experiencias invitadas a este encontro se definía como de animación sociocultural.

A cultura dos comúns

Jaron Rowan explica moi ben no seu libro “A cultura sen Estado” como nos últimos anos foise fraguando unha noción que se escoita cada vez máis nos foros de debate sobre cultura e políticas culturais, xa sexa en forma de artigos, obradoiros ou conferencias e que tamén formou parte dalgún programa electoral dos novos partidos políticos que se presentaron ás eleccións de 2015. Esa noción xira en torno ao papel social da cultura e á cultura como ben común, e ven derivada do dereito á cultura recoñecido no artigo 44 da Constitución Española.

“A pesar de que todavía non avanzamos na concreción das relacións entre políticas culturais e bens comúns, aquelo que de unha forma ou outra se reclama é o desenvolvemento de políticas non só centradas no dereito de acceder a bens e contidos culturais, senón tamén no dereito de acceder a comunidades e PARTICIPAR na construcción de normas, nas reglas de estas comunidades. En definitiva estamos falando non só de políticas de acceso senón de tamén de políticas de bens comúns”.

Nicolás Barbieri (2015) investigador e profesor de políticas públicas culturais e sociais da Universidade Autónoma de Barcelona, Lcdo en Humanidades e doutor en Ciencia Política

Esta corrente aparece en parte como reacción a unha visión da cultura fundamentalmente entendida como recurso económico, que protagonizou (e aínda o fai) as últimas décadas da xestión cultural, onde se centrou o foco en termos como clases creativas, industrias culturais, turismo cultural, marca territorio, etc.

Na corrente ou tendencia última que volve a poñer o foco na cidadanía, ao meu entender, inflúen outros factores que pasarei a expor a continuación. Mais no que tenta insistir este artigo en concreto é que a ASC e por extensión a Educación Social, non se adaptaron ca suficiente premura a esta nova realidade, polo que no eido da cultura, están perdendo un lugar que lles correspondía por definición (insisto nas definicións de ASC).

Os cambios das últimas décadas

Na miña opinión, hai tres cambios profundos que se dan nos últimos anos, que determinan en boa medida os cambios sociais aos que nos temos que adaptar, persoal e laboralmente tamén, e nos que insisto, a ASC está “perdendo o tren”.

Estes cambios veñen definidos pola revolución dixital, pola crise económica e pola crise política.

A revolución dixital é un cambio global no que estamos inmersas tódalas persoas do planeta, ou mellor dito, as privilexiadas que vivimos no “primeiro mundo” e que temos acceso a internet.

Esta palabra, internet, cambiou nas últimas décadas a nosa maneira de relacionarnos, de comunicarnos, de consumir según que produtos, cambiou estratexias de sectores enteiros e cambiou tamén as formas da participación cidadá. Pode ser que con obxectivos perversos como se pode entender na teoría da “modernidade líquida” de Zygmunt Bauman, pero o feito é que a vontade de participar hoxe, trasládase a través das redes sociais que favoreceu a internet e da altísima conectividade á que temos acceso. Unha participación virtual, extremadamente cambiante e que implica pouco compromiso, pero que a través de facilitar a conexión (real ou non) entre persoas, favoreceu que cambiaran moitas cousas. Esta “participación líquida” cambiou e complexizou as estructuras nas que nos relacionamos. Cambiou o punto de vista emisor-receptor en moitos eidos,

favorendo a participación. Por exemplo, no eido do coñecemento, no paradigma anterior, había un emisor claro: os gardiáns do coñecemento, a academia, a enciclopedia, as persoas que definían o significados das palabras. A día de hoxe, a enciclopedia máis consultada en occidente xa non é unha obra pechada firmada por uns poucos senón que é unha construcción colectiva dunha multitude de persoas que a través da conectividade de internet, co-escriben a wikipedia.

Outros exemplos de como a conectividade dixital nos fai participar e cambiar a relación emisor/a-receptor/a son blablacar, uber, crowdfood ou calquera aplicación ou ferramenta que se vos ocurra que favoreza a colaboración, o intercambio e a participación. Non ter en conta este entorno no que a rapazada de hoxe se está socializando non é algo que se poida permitir unha educadora social ou unha animadora sociocultural.

O segundo cambio ao que me quero referir veu marcado por esta década larga da última crise económica do capitalismo. Unha crise que trouxo asociada, como escoitamos a menudo, unha crise de valores e que nos fixo replantearnos as prioridades das nosas vidas, unha vez desengañadas de que os soños americano e europeo, o manifesto Holstee e a febre do emprendemento seguramente non nos fagan ricas de repente e teñamos que continuar na precariedade laboral buscando as nosas motivacións vitais nunha multiplicidade de factores onde unha vez máis, rexurden os valores sociais e humanos, dos que o noso oficio se nutre.

O decrecemento é un movemento que xurde neste contexto e sostén que o ritmo de crecemento no que vivimos e os poucos escrúpulos que amosa a respecto do medio ambiente e as persoas, fano insostible no tempo.

“O decrecemento en termos xerais aboga por repensar o desarrollismo e o crecemento económico e productivo como único paradigma da sociedade. As propostas decrecentistas falan da redistribución e relocalización dos recursos a partir de experiencias de autoxestión cidadá, que den opción a outro tipo de relación entre medios, sistemas e modos de supervivencia. O decrecemento replantexa polo tanto a producción cultural en termos de ecosistemas socioculturais onde diversos axentes entran e deben soster un ritmo de relacións nun entorno e cunha biodiversidade específica. O reto é non caer no colonialismo e no monocultivo das grandes corporacións globalizadas tamén na producción cultural. Evitar este sistema de producción de grandes proxectos centralistas nos que non se permite a producción local e a biodiversidade. O decrecemento cultural plantexa a redistribución dos recursos, con outras lóxicas de xestión, con outros orzamentos, con outros axentes e outros tempos e ritmos. Póñense agora en duda os macroeventos, as grandes programacións de alto custo, as grandes infraestructuras…a “cultura transxénica”. Ante esto, modelos de cooperación local, xeración de grupos de traballo, tranversalidade e colaboración entre diferentes axentes de cada territorio onde se traballa, espazos de cidadanía directa”

Transductores. Plataforma interdisciplinar (que parte de persoas con formación relacionada ca arte) especializada en pedagoxías colectivas, prácticas artísticas colaborativas e modos de intervención na esfera pública.

Nesta definición e neste paradigma do decrecemento podemos sentirnos plenamente identificadas as persoas que traballamos en ASC, porén non temos presenza.

O terceiro cambio é o cambio político derivado sobre todo do punto de inflexión que supuxo o 15M. Nos últimos anos toda unha serie de condicionamentos que non imos analizar aquí desembocaron nunha crise de representación política que se visibilizou o 15 de Maio de 2011 en prazas e lugares de todo o Estado, e noutras partes do mundo. Moitas persoas fartas dos sistemas políticos que as gobernaban ata ese momento berraron que esos sistemas xa non as representaban. E a partir de aí non só se desencadenaron cambios institucionais e electorais, senón que sobre todo se remotivaron moitos movementos de autoxestión e participación cidadá. A teoría dos comúns á que antes me refería cobrou forza e está a definir moitas formas de facer que se están institucionalizando en certa medida dende a sociedade e dende algunhas administracións.

“Si houbera que crear un museo adicado a honrar a cultura da aprendizaxe, ¿cal sería o seu contido? Primeiro habría que despedagoxizalo; é dicir, sacar dos seus deseño ao expertos na fábrica do currícula, aulas, libros de texto, test de control e cadros de honra. O seu lugar deberan ocupalo a xente do barrio, os músicos de rúa, as artistas urbanas e os contadores de historias. Tamén estarían as maestras, as que tivemos na aula e as que nos atopamos na rúa. Invitaríamos aos profes para que deixaran espazo aos maestros. A radio, o centro social, o clube de sendeirismo, a sala de espera do médico, as festas do pobo, o mercado, e sobre todo a praza pública. En calquera sitio, de calquera persoa e en calquer momento sería o lema do noso museo”.

Antonio Lafuente (2015) investigador do CSIC na área de estudos da ciencia, especializado en procomún.

Onde está á Educación social ante a realidade de hoxe? Onde están as institucións de ensino regrado que determinan as titulacións que nos nomean? Onde están os criterios das prazas públicas que, aínda que poucas, seguen a existir para os nosos perfís? Onde estamos as persoas que nos adicamos á animación sociocultural?

Nun tempo -aínda que moi difícil e complexo- moi axeitado para que se demanden animadores e animadoras, non se está a facer. Hoxe fálase de mediadoras, axentes de cambio, de desenvolvemento, etc. Fálase de traballos e funcións que poderiamos facer nós, pero cunha terminoloxía nova, definida por persoas con moi boa vontade e moita capacidade de acción, que veñen de múltiples e outras disciplinas e que están a definir por onde irán os escenarios onde terán que desenvolverse as persoas que agora mesmo estudan Eduación social e ASC. Esas persoas non saben moito de nós, da nosa historia, dos nosos fundamentos, da nosa tradición e están a crear unha tradición nova, que fala de todo o que nós sempre traballamos, pero sen contar con nós.

Será que non estamos suficientemente atentxs? Que non se nos representa ben? Será que nos temos que reciclar? será esta nova terminoloxía fugaz e evanescente como todo nesta modernidade líquida na que vivimos? Non o sei. Eu polo menos, tento sempre que poido reivindicar o noso vello oficio como unha ferramenta útil para este tempo apaixoante do que debemos ser conscientes.

Alberto García, animador sociocultural. Técnico de cultura municipal. Pte da Asociación galega de profesionais da xestión cultural.

Advertisements

Medite rraneamente

A viaxe deste ano era unha vella teima de pechar dúas viaxes anteriores, que case chegaran a Cadaqués nunha ocasión é á costa azul por Francia noutra. Era unha viaxe mediterránea, á calidez e á luz dun mar que baña culturas milenarias que están moi preto e moi lonxe unhas das outras. Era unha viaxe para probar e renegar ao mesmo tempo dese “verán de Estrella Damm” do que falan Ezetaerre, cheo de imaxes idilicamente turísticas que non atenden en ningún momento ao mediterráneo polo que se colan as vergoñas da vella Europa (Siria, Lampedusa, refuxiadxs e pateras). Era unha viaxe chea de contradicións polo tanto, como a vida mesma, e por eso había que facela.

Non defraudou. Beleza, luz e calidez na mesma medida que excesos turísticos que non deixan ver o outro lado do mediterráneo, aquel onde están os conflictos que insisten en chamar ás nosas portas e lembrarnos que temos moito por solucionar.  Barcelona, Marsella, Xénova, Melilla, Argel, Orán, Estambul, Tel Aviv, Beirut ou Jableh están bañadas polo mesmo mar. Nunha orilla hai iates e turistas, na outra, pateras e refuxiadas de guerra. As fotos son como vedes, da beira occidentalmed1med2med3med4med5med6med9med10med11med12

Carral: Pan, Poesía e Mártires

quedadas

xuntámonos mañá en Carral un grupo de xestorxs culturais

para falar do noso “oficio ou arte”, que diría Dylan Thomas

(e que tamén podía dicir un mariñeiro de Corrubedo)

xuntámonos mañá buscando espazos de encontro

de artellamento da nosa profesión

unha profesión que traballa para construir unha república de libros e árbres

un lugar onde a cultura e o pensamento nos lembren a nosa condición

 

xuntámonos mañá en Carral polo simbolismo deste lugar

onde houbo mártires doutras repúblicas

onde hai pan co que calquer oficio busca alimentar aos seus fillxs

e onde hai poesía

que alimenta a alma das persoas que soñan

como diría Carlos,

vémonos mañá en Carral colegas

 

 

 

 

 

 

Scotland the Brave

mapaceltasart

Como non querer ir a Escocia? Logo de ir á Bretaña e sentir en Carnac o mesmo misterio irmán que se sinte en Baroña ou en Las nunha tarde de inverno. Como non querer ir a un país cunha historia de loita e insumisión aos poderes imperiais que o quixeron doblegar, dende Roma a uns ingleses que aínda a día de hoxe non conquistaron os valentes corazóns escoceses.

Como non querer ver e sentir as Highlands, e sobre todo as historias dxs bravxs Highlanders, tan presentes na cultura popular a través do cine, algo que nos falla aos galegxs, que tendo paisaxes coma elxs, historia coma elxs e Irmandiños tamén, carecemos da evocación colectiva que xeran as historias cinematográficas de gran formato.

Como non querer ir a Edinburgo? esa cidade tan fermosa e turística como viva e dinámica culturalmente, tan fotoxénica como alternativa se ve en Trainspotting (que se gravou en Glasgow por certo), tan vella como nova nos amosan as estatísticas de xente xoven que habitan e traballan na cidade.

A xente nova é unha constante en Edingurgo, e moita desa mocidade dinámica e traballadora é de moi preto de nós (preto de 40.000 españois viven na capital de Escocia). Bravas e valentes mozxs, que emigran buscando un lugar desos onde as oportunidades laborais son máis flexibles que aquí e as altas cualificacións son valoradas.

Escocia a valente represéntana os milleiros de anos de historia e o carácter que esta historia forxou no pobo escocés e tamén a representan hoxe esas miles de emigrantes que están alá buscando unha oportunidade. Que esas gaitas de tres roncos que tanto gustan en Ourense, toquen para elas.

sc15

sc11

sc10

sc3

sc12

sc6

sc2

sc9

sc4

a memoria da ética

bóveda

Asistín neste verán a un acto na memoria do xornalista Raimundo García Domínguez, Borobó. Un home bo e íntegro que ten no seu haber exercer un xornalismo non neutro en tempos tan difíciles como o franquismo. Un home que escolleu deliberadamente o bando dos vencidos logo da guerra civil, cando marchou a Madrid e se afiliou a un partido socialista xa derrotado. Un xornalista que sendo antifranquista foi quen de exercer un oficio digno naqueles tempos de censura e persecución política.

Coincideu tamén este verán outro acto sobre a memoria doutro represaliado, Ramón Martínez López, intelectual boirense que sufreu 30 anos de exilio debido ás súas ideas.. “a xente preguntábase porqué á volta daquel verán do 36 faltaban sete profesores no Instituto Español de Lisboa, porqué as mentes máis brillantes daquela institución, de repente..desapareceran”.

E como tantos veráns, escoitei de novo a memoria dos asasinados polo franquismo, entre os que destaca Alexandre Bóveda, político ourensán membro do Partido Galeguista e ao que lle debemos, como llo debemos a tódolxs asasinadxs polo réxime de Franco, que hoxe poidamos vivir con máis dereitos dos que a elxs lle recoñeceron.

É moi importante manter esta memoria. Que non é “a memoria das pedras nin a memoria das cousas”, senón a memoria das persoas, a memoria da ética. Da xente digna que loitou, ás veces dando a vida, para que a sociedade avanzase.

Na salvagarda desa memoria que nos fai avanzar, sempre tivo moita importancia a prensa escrita. Borobó como profesional e tamén Martínez López e Bóveda desenvolveron a función social, política e pedagóxica que tiñan e seguen a ter os medios de comunicación.

Porén, os tres actos citados (as homenaxes a R.M.L. e a Borobó e o 17 de Agosto) foron tratados pola prensa local ca escaseza e “blancura” habituais. Especialmente chamativo foi o caso de Borobó, onde o único medio que cubreu o acto, obviou por completo o discurso explícito e hipercrítico co franquismo do pte. da Real Academia Galega, Xesús Alonso Montero, onde explicaba o profesor en primeira persoa como naquela época exercer o xornalismo ou calqueira tipo de crítica ao poder era algo moi perigoso.

Debe ser que esto non mudou e segue a ser moi perigoso exercer calquera crítica ao poder. Se non, non se entende porqué moitos medios seguen dando grandes portadas e titulares a verbenas e blanquísimos eventos deportivos, ou no mellor dos casos, á memoria das pedras, cando se segue a obviar a memoria das persoas, a memoria dos exemplos que nos fan avanzar. A memoria da ética.

A cultura dos vivos

moimenta1

Estes días en Boiro andamos emocionados por uns descubrimentos arqueolóxicos en Moimenta que todo indica que son moi importantes. O ano pasado reconstruironse as cabanas de pastores nas chans do Barbanza e dende hai máis dunha década desenvólvese en Neixón un traballo impecable, a través do centro arqueolóxico e das excelentes xornadas temáticas que dende alí impulsa un dos mellores profesionais do patrimonio que coñezo, Víctor Barbeito.

Este impresionante traballo que desenvolve o arqueólogo municipal xunto con profesionais da universidade e outras institucións que él é quen de involucrar, teñen unha importancia enorme para o noso desenvolvemento cultural, en tanto redescubren e poñen en valor o patrimonio que nos amosa quen somos e como nos definimos como pobo e cultura diferenciada.

O patrimonio arqueolóxico conecta tamén nos últimos anos co desenvolvemento turístico e polo tanto económico para o noso entorno e para as xentes que aquí vivimos.

Porén, a teima das miñas conversas co estimado compañeiro Víctor sempre é a mesma, a miña obsesión, o vínculo social e de desenvolvemento comunitario de todo o que facemos en cultura.

Canto ten ese inxente traballo da arqueoloxía, da museización, do descubrimento e da posta en valor da memoria que nos aportan “os mortos”, no desenvolvemento social “dos vivos” ?

Canta é a implicación, o impacto real na vida e no proceder da veciñanza que convive cun castro ou outro ben patrimonial ?

Como se involucra á xente para que os bens públicos, culturais, paisaxísticos ou doutra índole, sexan asimilados, socializados, entendidos como propios e polo tanto respetados e introducidos no normal desenvolvemento dunha comunidade humana ?

Como se compatibiliza o traballo científico dos especialistas en arqueoloxía co que pode aportar o pobo ?

Todas estas preguntas para min son claves na evolución de como sexa entendida a arqueoloxía.. e a cultura en xeral, e según as tratemos darán como resultado grandes e carísimos equipamentos baleiros de persoas ou comunidades vivas arredor da cultura, do patrimonio que lles é propio.

As pistas para respostar a estas preguntas que me asaltan, atópoas ultimamente no concepto de “ben común”. Un ben pode ser público, privado ou comunal. Se é público, propiedade da adminstración polo tanto, é esta a responsable do seu coidado e mantemento. Se o ben é privado, é o seu propietario quen debe exercer esas labores. Pero se o ben é comunal, é propiedade e responsabilidade de moitxs, dende sempre, dende a implicación colectiva que supón a propiedade común.

Se somos capaces de facer e entender a cultura como o que sempre foi, un ben común, e todxs nos responsabilizamos de coidala, de exercela, de organizala, de consumila, de vivila.. a cultura nas súas múltiples visións, será sustentable e sustentada no tempo. Se polo contrario marcamos e definimos quen son os propietarios, os emisores e as consumidoras de cultura, caemos no risco de xerar fendas entre uns e outras, fendas de desapego, desinterese e desislusión, a mesma que amosa unha cara dun vixiante xurado nunha sala de museo vacía un domingo pola tarde.

 

moimenta2

explicación á veciñanza dos achádegos da escavación de Moimenta

mallou

contos e lendas ao redor do castro de Mallou

guadalupe

cantar colectivo da Rianxeira nas festas da Guadalupe

letras

romería das letras, único día no ano no que se abre á veciñanza o Pazo de Goiáns

maio vintage

mercado de maio en Boiro, organizado colaborativamente pola plataforma Creaturas

cartel festa dorna /

cartaz da Dorna deste ano, onde aparecen imaxes dos milleiros de persoas implicadas

pascoa 2016

 

 

semella un soño,

pro eu mirei o sol a se poñer

sobre a ponte de luiz I.

escoitei o vento zoar

na praia da barra,

ollei os cereixos brancos no jerte

e negros boitres

en monfrague

e vin en cáceres, un pavo real sobre un muro antigo

e ata a robe iniesta,  dos que non teño foto

 

semella un soño, pro agora estou mirando

un mencer de choiva e campás

no meu nativo val

penso pra min e digo:

semella un soño,

pro todo o que non é poesía

é irrealidá

(adaptación do poema de celso emilio ferreiro -que sempre me lembrou á escea final de blade runner- e unha viaxe de pascua por portugal e a ruta da plata)